Flokkaskipt greinasafn: Neðansjávarrannsókn

Október 2022 – Shipwreck Project

Október 2022

Ávallt spennandi þegar ný skipsflök detta inn á sónarinn. Hér höfum við skipsflak sem við erum að rannsaka. Nokkrir leiðangrar hafa verið farnir (fjórir) en þeir hafa flestir verið ófullnægjandi og höfum við ekki náð að sinni að safna nægum gögnum.

Við höfum sterka hugmynd um hvaða skipsflak þetta er og verður það ekki gefið upp strax. Amk. ekki fyrr en staðfesting er komin og næg gögn og upplýsingar. Dýpið á þessum slóðum er um 40 metrar.

Það sem hægt er að gefa upp að svo stöddu er að það sökk á 20. öld, og því ekki fornminjar (fellur ekki undir fornminjalög). Aftur á móti það sem flækir hlutina, og því viljum við vera vissir um hvaða flak þetta er, því ekki ólíklega að það hafi orðið mannskaði þegar skipið sökk.

Við viljum vanda til verka þegar slíkt ber undir.

Hefurðu upplýsingar eða sögu um skipsflak / mannskaða sem þú vilt deila með okkur. Vantar þig upplýsingar sem gæti skipt máli, eða ekki um atburði út á sjó/vatni sem gæti varpað ljósi á skipsskaða. Hafðu samband og sendu tölvupóst. Ef um er að ræða trúnaðarmál, leyndó,, ekki málið, þess er vandlega gætt hér. diveexplorer@dive-explorer.com

Meira hér………………………………

(EN) Always exciting when new shipwrecks fall onto the sonar. Here we have a shipwreck that we are investigating. Several expeditions have been carried out (four), but most of them have been insufficient and we have not been able to collect enough data.

We have a strong idea of which shipwreck this is and it will not be released immediately. At least, not until confirmation has arrived and sufficient data and information.

What can be stated at the moment is that it sank in the 20th century, and therefore not an antiquities/protected (does not fall under antiquities law. On the other hand, what complicates things, and therefore we want to be sure, is that human casualties occurred when a ship sunk, i.e. in the case of the ship we suspect.

We want to work hard when this is necessary.

(EN-INFO) Do you have information about shipwrecks that you wanna share with us? Be in contact. If you need it to be a secret, no problem. Email us: diveexplorer@dive-explorer.com

More information here…………………..

Gautavík – Forn höfn

Um Gautavík á Austfjörðum

Gautavík er bær við norðanverðan Berufjörð.  Hann stendur þar við samnefnda vík, þar sem var lengi höfn og kaupstaður.  Rústir hans sjást enn þá.  Þær eru friðaðar og hafa verið rannsakaðar lítillega.  Þangbrandur prestur kom þar fyrst að landi, þegar hann kom hingað í erindum Noregskonungs til að kristna Íslendinga.  Hann var þýzkur og gerðist hirðprestur Ólafs konungs Tryggvasonar.  Honum er lýst sem ofstopamanni í Kristnisögu og ófærum til kristniboðs, enda var hann sagður bera biblíuna í annarri hendi og sverð í hinni.

Berufjörður, þar sem hin forna höfn Gautavík var. (Kort; ja.is – 23.03.2021)
Nær mynd sem sýnir staðsetningu á Gautavík

Höfnin Gautavík

Annálar 14. og 15. alda geta Gautavíkurhafnar sem aðalhafnar Austurlands.  Þjóðverjar ráku verzlun á staðnum en færðu sig yfir fjörðinn á síðari hluta 16. aldar, fyrst í Fúluvík og síðan í Djúpavog.  Bærinn í Gautavík varð fyrir skriðu sumarið 1792 og hjónin á bænum fórust.

Sjókort / dýptakort af Berufirði (Kort; Navionics – 06.05.2016)

Rannsóknarleiðangur 10. maí – 11. maí 2016

Farin var rannsóknarleiðangur 10 til 11 maí 2016. Ekki verður farið í nánari útlistun á tilgangi rannsóknarleiðangursins, sem og niðurstöðurnar.

En margvíslegum gögnum var safnað. Hér eru hluti þeirra ásamt myndum úr leiðangrinum.

Í höfninni á Djúpavík, búnaður og bátur gerður klár fyrir siglingu á rannsóknar/leitarsvæði (12.05.2016 – DiveExplorer)
Gautavík (12.05.2016 – DiveExplorer)
Á siglingu í Gautavík (12.05.2016 – DiveExplorer)
Köfun (12.05.2016 – DiveExplorer)
Köfun (12.05.2016 – DiveExplorer)
Köfun – dýptarmælir (12.05.2016 – DiveExplorer)
Side Scan Sonar mósaík. (12.05.2016 – DiveExplorer)
Dýptarkort (e. Bathymetric) (12.05.2016 – DiveExplorer)

Diveexplorer@dive-explorer.com 2016

Pourquoi-Pas? Könnunar-leiðangur (2011)

Farin var leiðangur í flakið af Pourquoi-Pas? í september 2011 til að rannsaka þær minjar sem liggja þar á botninum, sem enn eru eftir. Leiðangurinn var farinn að beiðni Fornleifaverndar Ríkisins (nú í dag Minjastofnun), undir handleiðslu Svans Steinarssonar, kafara og umsjónarmanns með flaki Pourquoi-Pas?.

Í fjörunni í Straumfirði. (Mynd; DiveExplorer – 2011)

Veður og aðstæður til köfunnar umræddan dag voru ekki með því besta, en vindur var talsverður og öldugangur. Þó var farinn ein könnunarköfun ásamt gerður var sónar könnun á flakasvæðinu.

Á siglingu fyrir könnun. (Mynd; DiveExplorer – 2011)
Könnunarköfun á flak Pourquoi-Pas?. (Mynd; DiveExplorer – Ragnar Edvardsson – 2011)
Vírbútur úr flaki Pourquoi-Pas? (Mynd; DiveExplorer – 2011)
Dýptarkort af flakasvæði Pourquoi-Pas?. Blátt er dýpst og rautt er grynnst. (Mynd; DiveExplorer – 2011)
Tvígeislamynd (e.Side Scan Sonar) af flakasvæði Pourquoi-Pas?. Sjá má á myndinni gufuketil, vél sem og akkeriskeðjur og akkerisvindur. (Tvígeislamynd; AÞE-RE / 2011)
Sigling til baka eftir könnunarköfun (Video; DiveExplorer 10.09.2011)

Underwater survey 2020

A great day at sea, a bit cold (-4) but low wind and calm sea. We sailed from the harbor of Reykjavik on the research boat Sæmundur Fróði.

A mission project was an underwater search and preliminary survey on possible man-made objects, wreck site?, near Reykjavik.

The day mission was a collaboration between the University of Iceland Research Center of West fjords and the Research center of the Southern Peninsula.

Heading out to the search area from the Reykjavík Harbor. ROV waiting on the deck, ready to get wet.

Remotely operated vehicle (ROV)

The main tool for the job was BlueROV2, a heavy configuration, from BlueRobotics. This ROV has a 300-meter tether cable and additional 4 powerful LED lights of a total of 6000 lumens, which can brighten up the underwater world.

The ROV was connected to a weatherproof Dell laptop which served as a flight controller where we could see the live video feed in 1080 HD. The BlueROV was then controlled via Xbox One handheld remote controller.

SURVEY WORK

Everything worked out as planned, and we did also carry our SCUBA gear with us if we need to dive additional to the ROV work/survey.

BlueRobotics BlueROV2 between dives. All dives were successful.

Unknown shipwreck ?

On our way back to the harbor, we took a small detour and checked a target which we surveyed in 2015 with a Side Scan Sonar. We believe that´s an old uncharted shipwreck. A man-made object was there most likely. More surveys on that location need to be done to be sure.

Awesome dive / survey day.

A good tether management and tender is crucial for all dive operations
Working the ROV on location.
Survey work with ROV on location
Side Scan Sonar image of the target. The shape and size has the semblance of a ship.

Landinn á Rúv; Þáttur um skipsflök og rannsóknir

RÚV; LANDINN; 10.11.2019

Sjónvarpsþátturinn Landinn á Ríkissjónvarpinu (RÚV) slóst í för með Ragnari Edvardssyni, fornleifafræðingi hjá Rannsóknarsetri Háskólans á Vestfjörðum.

Ragnar Edvardsson hjá Rannsóknarsetri Háskólans á Vestfjörðum ræðir um skipsflök og rannsóknir á þeim. (Skjáskot; Landinn á RÚV 10.11.2019)

Víða var komið við í þættinum og rætt um leit og rannsóknir á gömlum skipsflökum.

Flott neðansjávarvideo af gripum í gömlum skipsflökum (Skjáskot; Landinn á RÚV 10.11.2019)
(Skjáskot; Landinn á RÚV 10.11.2019)
(Skjáskot; Landinn á RÚV 10.11.2019)
(Skjáskot; Landinn á RÚV 10.11.2019)

Hægt er að horfa á þáttinn hér.

Neðansjávarrannsóknir á skipsflökum; Landinn á RÚV 10.11.2019

____________________________________________________________________

Ísafjarðardjúp – Leit að skipsflaki

Sónarleit í Ísafjarðardjúpi í apríl 2015. Leit að 100 ára gömlu flaki, kútter. Mikið af gögnum safnaðist sem við eigum eftir að fara yfir og greina. Bátur og búnaður virkaði vel og allt gekk upp.

Our newest sonar search in Isafjardardjupi. Search for a 100 year old cutter. We manage to collect a lot of data. Everything went well and our boat and equipment worked great.

Tvígeislamæling (e. SideScan Sonar) mynd af hafsbotni. Bryggja og svo hjólbarðar má sjá á myndinni.

Vestfirðir 2010 – Hljóðbylgjumælingar

(IS) Sónar og dýptar kannanir voru framkvæmdir á Vestfjörðum á árunum 2010 til 2012. Farnir voru leiðangrar þar sem þrír fyrirfram ákveðnir staðir voru skannaðir í og við Patreksfjörð. Þrír aðrir staðir skoðaðir í Arnarfirði og tveir staðir við Tálknafjörð og einn staður í Steingrímsfirði. Í heildina voru 9 staðir skoðaðir.

(EN) Side scan and bathymetric survey in the Westfjord in 2010-2011 and 2012. We did number of small scale surveys in three places in Patresksfjordur, Three places in Arnarfjord, tvo places in Talknafjordur and one place in Steingrímsfjordur. In total 9 sites were checked.

Sónar könnun í Patreksfirði 2010.
Side Scan and bathymetric survey near the coast of Patreksfjörður in the Westfjords in 2010. (Mynd AÞE / RE)
Sónar könnun í Patreksfirði 2010.
Side Scan and bathymetric survey near the coast of Patreksfjörður in the Westfjords in 2010. (Mynd AÞE)
Sónar könnun í Patreksfirði 2010. Höfnin á Patreksfirði skönnuð.

Side Scan and bathymetric survey near the coast of Patreksfjörður in the Westfjords in 2010. Side scan sonar mosaic of the harbour in Patreksfjordur.
Sónar könnun á Vestfjörðum 2010.
Side Scan and bathymetric survey in the Westfjords in 2010. (Mynd AÞE)
Sónar könnun á Vestfjörðum 2010.
Side Scan and bathymetric survey in the Westfjords in 2010. (Mynd AÞE)
Sónar könnun á Vestfjörðum 2010.
Side Scan and bathymetric survey in the Westfjords in 2010. (Mynd AÞE / RE)

Köfun niður á skipsflak – Shipwreck
Sónar könnun á Vestfjörðum 2010.
Side Scan and bathymetric survey in the Westfjords in 2010. (Mynd AÞE / RE)

Köfun niður á skipsflak – Shipwreck
Sónar könnun á Vestfjörðum 2010.
Side Scan and bathymetric survey in the Westfjords in 2010. (Mynd AÞE / RE)

Melckmeyt (+1659)

de Melckmeyt (Mjaltarstúlkan)

Í gömlu höfninni í Flatey, liggja tvö flök, annað þeirra hollenskt kaupfar „de Melckmeyt“ (Mjaltarstúlkan) og hitt, dönsk skonnortta sem hét Charlotte (+1882).

Loftmynd af Flatey og gömlu höfninni við Flatey, þar sem flökin liggja. (Google Earth)

Á Íslandi hafði sjávarfornleifafræðileg athugun aldrei farið fram áður. Þó var vitað, og hefur verið staðfest enn frekar í beinu framhaldi af rannsóknunum, að feikimörg skipsflök liggja á sjávarbotni við Íslandsstrendur. Er mér ekki örgrannt um að vitað sé um enn eldri flök heldur en Melchmeyt, hér við land, þó það hafi ekki borist til eyrna minjavörslunar í landinu enn. Nefni ég hugsanleg Baska-flök, enskar duggur frá 15. öld og þýska kugga frá 12-14. öld.

Til Íslands komu menn í upphafi vega á haffærum fleyum. Án þeirra væri engin byggð í landinu. Í dag eru haffær fley, stærri og kröftugri en fyrrum, undirstaða búsetu í landinu. Þessi saga ferða yfir Atlantshafið er saga landsins sjálfs og því er það skylda okkar að hlúa að henni sem og öðum þáttum sögunnar.

Án sjávarfornleifafræðilegrar reynslu verður fundur skipsflaka af því tagi, sem getið var hér að ofan tiltölulega gagnslaus, en ef þau kynnu að finnast, yrðu þau hugsanlega ævintýramönnum að bráð. Áhugamaður um köfun og skipsflök lætur boð og bönn ekki aftra sér frá eilitlu fikti við hugsanleg „gömul“ flök og er það skiljanlegt að mörgu leyti.

Aðdragandi

Þann 8. ágúst 1992 voru áhugakafararnir Erlendur Guðmundsson og Sævar Árnason að kafa einu sinni sem oftar í Höfninni gömlu við Flatey. Er Höfnin þessi inni í gömlum gýg sem nú gerir engum mein, beint fyrir utan þorpið í kallfæri frá ströndinni og heitir eyjan Hafnarey. Fundu þeir félagar bátsflak (yngra flak), sem lá utan í Hafnareynni vestanverðri.

Nokkru síðar, eða þann 22. ágúst, voru þeir Erlendur og Sævar aftur við köfun og enn að leita að flaki. Ástæðan fyrir því var að þeim félögum hafði borist til eyrna upplýsingarnar í Ballarárannál um að hollenskt kaupfar hafi sokkið í Höfninni árið 1659. Var það einn bænda í eynni, Magnús Arnar Jónsson, sem hafði bent þeim á annálinn og upplýsingarnar þar. Þegar þeir höfðu rótað eilítið í þaranum fundu þeir hvítan disk með bláu skrauti á. Stuttu síðar fundu þeir flakið (eldra flak) sjálft undir þara, sandi og leir.

Sögulegt yfirlit, ágrip „Skonnortan Charlotte frá Rudkøbing á Langalandi kom frá Kaupmannahöfn til Flateyjar og losaði þar vörur í maí 1882. Skipið var 82 tonn og skipstjóri P. Petersen.

25. maí, þegar Charlotte var ferðbúin frá Flatey, slitnaði hún upp og rak upp í kletta vestanvert í Hafnarey. Áhöfn virðist öll hafa bjargast. Uppboð á skipsflakinu og því, sem bjargaðist af varningi, var haldið í Flatey í júní 1882. Í skjölum sýslumanns Barðastrandasýslu er m.a. að finna farmskrá skipsins við brottför frá Kaupmannahöfn í apríl 1882 og farmskrá, þegar skipið var ferðbúið frá Flatey 23. maí 1882. Einnig er þar listi yfir allt, sem bjargað var og selt á uppboðinu.“

Á Handels- og Søfartsmuseet í Kronborg í Helsingör er að finna nánari upplýsingar um skonnortuna. Þar kemur m.a. fram að skipið var byggt í Hobro árið 1857 og því breytt í Álaborg árið 1861. Eitt dekk var á því og tvö möstur. Afturskipið var flatt, stefnið „krølle“ og „kravel“ úr eik. Lengdin var 76,3 (fetþ), breiddin 17,8 (fetþ) hæðin eða dýptin 9,1 (fetþ).

Skipstjórinn hét fullu nafni Peter Jensen Petersen og var hann jafnframt útgerðarmaður til hálfs við Carl Petersen skipstjóra, og keyptu þeir félagar Petersen skipið í apríl 1879 á kr. 12.000 danskar.

Skipið slitnaði upp við festar vegna þess að akkeriskeðjan brast og 5 manna áhöfn var bjargað í land. Flakið var selt á uppboði og keypti það J. Gudmansen kaupmaður á kr. 910. Farmurinn var einnig seldur og fengust fyrir hann ca. 4.800 kr. Ekki er alveg víst að flakið í Flatey sé umrædd Charlotte.

Eldra flakið

Árið 1659 var hollenskt kaupfar sent til Íslands með verslunarvarning til handa Íslendingum. Frá Íslandi átti skipið að taka þær vörur sem frá Íslandi komu að öllu jöfnu, fengið staðfest í annálum, enda stangast þau lítillega á eftirfarandi klausur úr annálum.

Í Kjósarannál er sagt frá skipsskaðanum á eftirfarandi hátt:

„Í Septembri brotnaði skip hollenzkt við Flatey á Breiðafirði, tapaðist góss og einn maður. Smíðuð dugga úr því skipi um veturinn.“.

Ballarárannáll hermir eftirfarandi um þennan skipsskaða árið 1659:

„Eitt varð eptir á Flateyjarhöfn, og var fraktað með blautan fisk, 60.000 fiska, og nokkuð kjöt. En um haustið, þá það var búið til siglingar, kom geysilegur norðan stormur, svo það brotnaði á Flateyjarhöfn og í kaf, nema sást á það aptan. Þar sátu upp á mennirnir í sjórótinu og frostinu nær því um 2 dægur; urðu ej fyr sóttir fyrir veðrinu; andaðist einn af þeim, en allir hinir lítt færir, en urðu þó með heilbrigði. Rak upp á Flatey nokkuð eður mestallt af því, þeir áttu, en skipsfraktin heil fordjarfaðist öll. Fimmtán voru mennirnir, því skipið var stórt með 14 fallstykkjum, og þau náðust öll, með seglum og köðlum; náðust nokkur grjón og brauð. Höfðu þeir það sér til matar um veturinn, með því öðru, sem þeir til fengu, og góðgjarnir menn gáfu þeim. Þeir héldu stórustofuna í Flatey um veturinn eptir skipsbrotið.“

Árið eftir segir í Ballarárannál:

„Og smíðuðu (þeir) hér í Flatey þann vetur hafskip úr grenivið af stóru skipsmöstrunum og greniborðum. Kjölurinn á því var mér sagt, að verið hefði 26 álnir. Var hátt skip og breitt, og á því sigldu þeir allir skipsbrotsmennirnir um sumarið. Fengu þeir menn góðan vitnisburð af fólkinu í Flatey.“

Samkvæmt annálum, voru 60.000 „blautir fiskar“ um borð í skipinu og eitthvað af kjöti þegar það sökk. Ef reynt er að umreikna þetta yfir í burðargetu skipsins og reiknað með að fiskurinn hafi verið þorskur gæti dæmið litið þannig út:

Venjulegur saltfiskur, sem ekki er þurrkaður, er varla undir 1,5 kg og er þá lágt reiknað skv. viðtali sem ég átti við atvinnusjómann. Við skulum því reikna með að meðalþyngd fisksins hafi verið 1,5 kg. Samanlögð þyngd 60. 000 „blautra fiska“ verður því 90. 000 kg. Að auki var eitthvað af kjöti og ýmsum vistum fyrir áhöfnina. Meira máli skiptir þó að verulegur þungi hefur verið í þeim 14 fallstykkjum sem skipið bar. Þannig má ætla að skipið hafi alls ekki verið undir 100 tonnum. Sennilega töluvert meir.

Allan annan byrðinginn vantar í skipið. Ástæðan kann að vera sú, að Þegar skipið lagðist á hliðina, stóð sá er vantar alveg, eða að mestu, upp úr sjónum. Því gátu menn nálgast hann og nýtt aftur í annað skip eða, eins og er trúlegra, í hús (sjá Ballarárannál). Hinn byrðingurinn lagðist á botninn og yfir hann helltist ballestin. Hún var og er enn að miklum hluta yfir þeim byrðingnum.

Eftir öllu neðsta borðinu og neðst á böndunum niður við kjöl, var brunarönd. Við suðurendann beygði þessi brunarönd upp og hélt nær beint upp eftir allri síðunni. Einnig var borð eitt með ferhyrndu gati eða öllu heldur með ferhyrndu úrtaki (við reit I 8-9) brennt. Á milli voru lítil eða óveruleg merki bruna og engin merki bruna á ljósu borðunum. Er það túlkun mín að á milli þessara brunabletta hafi verið einskonar herbergi eða afmarkað rými þar sem eldur hefur ekki herjað. Einmitt í þessu herbergi var keramikið trúlega geymt. Giska ég á að við þær hamfarir sem geisuðu er skipið fórst hafi eldur kviknað ofarlega í skipinu. Smám saman hefur hann náð að komast í neðsta hluta skipsins en slokknað tiltölulega fljótt þegar sjór flæddi inn í skipið. Ljósu borðin, sem ég trúi að hafi verið dekkþiljur, hafa síðar lagst ofan á innri byrðing þegar skipið féll endanlega saman. Ekki virðist eldurinn hafa náð að bíta sig í ytri byrðinginn. Ferhyrnda gatið, sem ég gat um að ofan, gæti hugsanlega hafa verið fyrir einhverja stífu sem hefur tengst möstrunum eða seglabúnaðinum á einhvern hátt. Hvert hlutverk þess getur hafa verið annað er mér ekki ljóst.

Nær engin merki um bruna sáust á keramíkinu en hinsvegar voru nánast öll brot úr tini brennd. Voru brot þessi úr diskum áhafnarinnar og höfðu trúlega verið geymd í eldhúsi. Gæti eldurinn því hafa komið upp þar! Aðrir gripir en keramík sem funndust við eldra flakið voru skósóli, flöskur, blýstykki og naglar.

Tæplega 300 keramíkbrot fundust við rannsóknina og yfirgnæfandi meirihluti af Delftware-týpu, eða hvítglerjaður hvítleir („fiance“) með bláu skrauti. Voru m.a. blómaskraut, landslag, dýr og hjálmur goðsagnapersónu á meðal skrautsins. Keramík þetta er einkennandi fyrir 17. öldina. Ég giska á að samtals sé magnið u.þ.b. 30 kg og er þetta því sennilega stærsta safn 17. aldar keramíks frá einum stað, sem funndist hefur á Íslandi. Er því safnið mjög þýðingarmikið fyrir framtíðarannsóknir á Íslandi og þó víðar væri leitað. Mun keramíksafnið jafnvel skipta Hollendinga miklu máli. Nokkrum árum eftir að Melchmeyd sökk var keramíkverkstæði komið á legg í Þýskalandi sem er ekki í frásögur færandi nema fyrir það að reynst hefur erfitt að greina sundur hollenskt keramík og keramík frá þessu versktæði. Flatey getur vel varpað ljósi á þetta atriði.

Þar sem þykkt borða í ytri byrðingi voru mæld, voru þau allt að 7 sm á þykkt. Neðarlega lágu borðin –_–_ , en þegar ofar kom, lágu hins-vegar borðin kant í kant eða rönd í rönd. Hlýtur þetta að vera skipstæknileg ráðstöfun af einhverju tagi (styrkur, sveigjanleiki, þétting o.s.frv.). Innri byrðingurinn virðist aftur á móti alltaf vera kant í kant.

Tel ég víst að byrðingur og bönd séu úr eik. Er það á skjön við upplýsingarnar í Ballarárannál um að borðin og jafnvel möstrin hafi verið úr grenivið. Reyndar má telja alla frásögnina í Ballarárannál um smíði haffærs skips í Flatey og brottför skipsbrotsmannanna þaðan fremur ótrúlega. Varla hefur verið sú aðstaða (verkfæri, kunnátta áhafnar eða heimamanna, aðstaða o.s.frv.) í Flatey sem leyfði smíði af þessu tagi. Hefur skip þetta verið rétt tæpir 15 m. Hefur það þá verið stærra en flest íslensk skip á þessum tíma. Ekki náðist kjölurinn og hlýtur það að hafa verið ákveðið vandamál.

Að lokum er vert að taka það fram að rannsókn þessi er afar lítil á mælikvarða venjulegra sjávarfornleifafræðilegra rannsókna. En hún er alltént einhverskonar byrjun og gaf okkur sem að henni stóðum geysilega dýrmæta reynslu sem kanski kemur að notum, þó síðar verði. Vissulega hefði verið gaman að fá að rannsaka aðeins stærri part af skipinu, en á því voru engin tök eins og ég hef skýrt út hér að framan.

Ég er þess fullviss að við Íslandsstrendur liggur fjársjóður af upplýsingum um sögu þessa lands hvort sem við köllum þá sögu verslunarsögu, almenna sögu eða einhverja annarskonar sögu. Sennilega er þessi sjóður stærri og áhugaverðari en við gerum okkur í hugarlund og á ég þá bæði við áþreifanlega gripi og upplýsingar. Til að veiða þennan fjársjóð úr hafinu þarf mikla þolinmæði og reynslu og mikinn fjárhagslegan stuð.

Hvað sem þessu líður hurfu Hollendingarnir á braut frá Flatey og það gerðum við einnig þó að við hefðum ekki dvalið í eynni nema hálfan mánuð.

Heimildir:

  • Bjarni F. Einarsson, 1994. „Mjaltastúlkan í gígnum.“ Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1993. Reykjavík.
  • Heimasíða Wikipedia um sjávarfornleifafræði. Sjá hér.

________________________________________________________________

Hollenska skipið Melkmeyt, Mjaltastúlkan, sökk við Flatey á Breiðafirði árið 1659.

Skipið var hlaðið varningi, líklegast vöru sem skipverjar seldu vel álnuðum Íslendingum til að drýgja hlut sinn. Skip, eins og það sem lagðist að við Viðey, var líklega á ferð til ýmissa hafna Hollendinga á norðurslóðum til að sækja lýsi og fisk. Mesta magn leirkera, sem fundist hafa  í einni og sömu fornleifarannsókninni á Íslandi, fannst við köfun dr. Bjarna F. Einarssonar og félaga niður á flakið árið 1993 (sjá skýrslu Bjarna í Árbók hins íslenska Fornaleifafélags árið 1993), en ég var að nafninu til stjórnandi rannsóknarinnar, enda landkrabbi.

Leirkerabrotin í Melkmeyt eru miklar gersemar. Flest leirkerabrotin úr Melkmeyt eru hollensk að uppruna. Melkmeyt er í raun „Gullskipið“. Öll leit af Het Wapen van Amsterdam var út í hött.  

Ég fór árið 1995 gagngert til Hollands með brot af nokkrum leirmunum, sem mig grunaði að gætu verið lengra að komin en úr Harlem og Delft eða nærliggjandi plássum í Hollandi, þaðan sem meginþorri leirtausins er ættaður. Í Amsturdammi gekk þar á fund sérfræðings, sem heitir Jan M. Baarts. Jan samþykkti að skoða leirkerabrotin og myndir af öðrum brotum sem honum yrðu send. Hann var á sömu skoðun og ég. Skipverjarnir á Melkmeyt ætluðu greinilega að selja Íslendingum gæðadiska frá Ítalíu. En septembernótt árið 1659 gerði mikinn storm á Breiðafirði og eldur braust út um borð á Melkmeyt, sem kom í veg fyrir frekari sölumennsku skipverja.

Brotið hér að neðan er frá Norður-Ítalíu. Áður en ítölsku diskabrotin fundust í Flatey, höfðu sérfræðingar í Hollandi aldursgreint þessa tegund leirtaus til 1650-1660. Aldur brotanna í flaki Melkmeyts passar eins og flís í rass á þeirri aldursgreiningu og gerðafræði annarra forngripa í flakinu.

Brot af ítalskri skál sem fannst í flaki Melkmeyt við Flatey

Samkvæmt Kjósarannáll tókst meðal annars að bjarga hrísgrjónum úr flakinu og hafði áhöfnin þau til matar um veturinn, en Íslendingar gaukuðu að þeim öðru matarkyns og hafa vonandi fengið hrísgrjónagraut hjá Hollendingum og smá jenever sem þakkir fyrir hjálpina við skipbrotsmennina.

Gaman væri að heyra álit manna á því hvort ekki sé kominn tími til að klára rannsóknina í Viðey.

Þetta væri verkefni sem íslensk stórfyrirtæki gætu með góðu móti styrkt. Heyri ég gjarnan frá einu þeirra.

Heimildir & tenglar:

Lýsing á flakinu – Phönix (+1881)

Phönix var 60 metra langt og 7 metra breitt. Það hafnaði á skeri 31. janúar 1881, sunnan við Syðra-Skógarnes, um kílómeter frá landi, milli Litla-Fiskhamars og Tjaldurseyja. Skerið sem Phönix strandaði á fékk síðar nafnbótina, Fönixarflaga.

Fönixarflaga er langt og mjótt sker sem hefst 500 metra frá landi. Skerið teygir sig frá NNA til SSV. Skerið er 400 metra langt, 50 metra breitt þar sem það er mjóast en 112 metra breitt þar sem það er breiðast.

Dýpi niður á skerið er 2 metrar miðað við meðalstraumsfjöru. En allt að 4 metrar niður á það á flóði. Á fjöru teygir sjávargróður sig upp á yfirborðið og auðvelt er að flækja skrúfur utanborðsmótora. Skerið er stórgrýtt, gróðurríkt af stórum hrúðurkarlar, krossfiskar, skeljar og Steinbítar hafa sést oft í kringum skerið og flakið.

Fönixarflaga. Skerið sem Phönix strandaði á og sökk við.

Dýpi niður á flakið er misjafnt þar sem hluti flaksins, stefnið, situr enn á skerinu er minnsta dýpið niður á flakið. Skuturinn sem liggur á mesta dýpi flaksins á u.þ.b. 9 metra dýpi en stefnið er á 2-3 metra dýpi. Bakborðssíða flaksins liggur upp við skerið frá skut og alveg fram að farmlestinni, er þar fyrir framan er hluti flaksins farið að liggja upp á skerinu. Stefni flaksins liggur alveg ofan á skerinu.

Við köfun er vanalega hent út í botnlóði með uppstigslínu og belg á gps hnitum í námunda við skut eða skrúfu flaksins.

Reynt verður að lýsa ástandi flaksins frá skut og að stefni.

Lýsing á flakinu

Skuturinn

Þegar niður á botn er komið blasir við lítill partur úr skuti skipsins sem enn stendur uppréttur. Skuturinn liggur mest 10 – 12 metra frá skerinu. Skuturinn liggur í skeljasandi á u.þ.b 9 metra dýpi. Rétt hjá, um 1. meter fyrir aftan skutinn, stendur skipsskrúfan, tvö skrúfu blöð, af fjórum, standa upp úr sandinum.

Kafari við skrúfublað Phönix.

Skrúfublöðin eru nokkuð stór, þau eru víða þakin hrúðurkörlum og eitthvað af sjávargróðri sem teygja sig upp í átt að yfirborðinu. Hæð skrúfublaðanna frá botni og upp er ca. 1,5.

Sama má segja um þann part af skutnum sem stendur enn, nokkur þaragróður er á honum, þó fer það eftir árstíma og hitastigi sjávar hversu mikill og þéttur hann er. Talið er að skrúfan sé úr stáli en það hefur ekki verið kannað nákvæmlega. 2011 var settur niður mælingapunktur 4 metra fyrir aftan skrúfuna. 2012 leiðangrinum var þessi mælingapunktur nánast að öllu leyti grafinn í sand og 2013 var hann horfinn. 2013 hafði mikill sandur safnast fyrir ofan á flakinu og hulið marga hluta flaksins.

Skuturinn sem enn stendur er brot úr bakborðssíðunni. Sá partur er ca. 4 x 4 m. og stendur 2 – 3 m. á hæð frá botni. Stjórnborðshluti (skutsins) er fallinn niður og hefur verið grafinn í sand meira og minna alla þá leiðangra sem farnir hafa verið frá 2009. Í 2011 leiðangrinum þá hafði talsverðan sand blásið af flakinu. Þá hafði meðal annars farið sandur af bakborðsbyrðingnum og þá mátti einnig greina brot úr stýri skipsins sem var staðsett fyrir aftan skipsskrúfuna hægra meginn, stjórnborðsmeginn (austan megin).

Að innanverðu, á þeim hluta skutsins sem enn stóð mátti sjá hluta drifskaftsins. Tenging drifskaftsins við vélina hefur losnað í sundur, og stendur aðeins brot af drifskaftinu út úr byrðingnum. Hinn hluti drifskaftsins liggur undir bakborðsbyrðingnum. Styrkingar á skutnum má sjá að innanverðu, en skuturinn er víða brotinn og hallar í átt að stjórnborðshliðinni.

Stjórnborðs og bakborðsbyrðingur frá skut fram að vél

Bakborðsbyrðingurinn hefur brotnað niður, þ.e. sá hluti sem var fyrir framan skutinn fram að vél.

Sá byrðingur hefur fallið inn á við og lokar af, hylur, að öllu leyti geymslurýmið og kjölinn sem hefur verið fyrir aftan vélina. 2011 þá hafði sand blásið af byrðingnum og þá mátti sjá hversu stór stálbyrðingur það hefur verið sem hafði fallið niður. Er þá verið að horfa á ytri hlið byrðingsins. Sá hluti er eitthvað heill en á nokkrum stöðum hefur hann brotnað vegna þunga og eru göt og sprungur á honum vegna tæringar. Gróður á til að safnast á honum á vorinn og sumrin þegar hann er ekki hulinn sandi.

Hluti skipssíðunnar, bakborðsmeginn.

Stjórnborðsbyrðingurinn hefur fallið út á við en sá hluti hefur verið meira og minna hulinn sandi, alla þá leiðangra sem hafa verið farnir hingað til og því hefur hann ekki verið sýnilegur. Gera má samt ráð fyrir því að hann liggi í sandinum en ekki er vitað hversu djúpt niður hann gæti legið niður á hann.

Þegar komið er fram að vél fór að bera á fleiri stórum hlutum og einnig smáhlutum.  

Vél og fram að gufukatli     

Vélin í Phönix skv. heimildum var ein single stage expansion vél (1S), 2 cyl, frá A/S Burmaster & Wain´s Maskin- & skibsbyggeri, Kaupmannahöfn (uppfærð í Phönix árið 1878).

Vélin hvílir nokkurn veginn enn á sínum stað, 2-3 metrum hægra megin við vélina (stjórnborðsmegin) liggur mögulega hluti úr vélinni. Nákvæm skoðun á hlutnum hefur ekki farið fram, en hann er þakinn gróðri og hluti þess grafinn í sand. Hluturinn er ekki mjög stór, mögulega 1,5 m á lengd, og 1 meter á hæð.

Hluti úr vélinni.

Í kringum vélina mátti sjá ýmislegt brak úr skipinu meðal annars einn af 8 björgunargálgum (bátsuglum) skipsins.

Bakborðsmeginn við vélina mátti sjá hluta af byrðingnum, og hvílir hluti af honum utan í skerinu. Á köflum er hann mjög illa farinn og brotinn.

Hægt er að kafa að hluta til undir bakborðsbyrðinginn og komast þannig „undir“ flakið þar sem sá hluti liggur utan í skerinu.

Vél fram að gufukatli

Gufuketillinn í Phönix var uppfærður samkvæmt heimildum 1878.

Hann var af gerðinni, (1. (SB) Scotch 3(f) GS56 HS2000) Single ended boiler, smíðaður af A/S Burmeister & Wain´s Maskin- og Skibsbeggeri í Kaupmannahöfn.

(SB = Single ended boiler)

(f = furnace)

(GS = grate surface (in square feet)

(HS = Heating surface (in square feet)

Gufuketillinn liggur um það bil 80 til 90° á stjórnborða, hallar frá skerinu í austur. Það hefur sjálfsagt gerst þegar skipið strandaði og síðar meir sökk þá hallaði skipið frá skerinu og niður á dýpið stjórnborðsmegin. Með tímanum þegar skipið brotnaði upp, þá hefur þungi gufuketilsins hallað á og þrýst á stjórnborðsbyrðinginn sem hefur síðan fallið niður á botninn.

Því liggur gufuketillinn svona á hliðina og að hluta til ofan á stjórnborðsbyrðingnum.

Gufuketill Phönix.

Sjávardýpi niður á gufuketil hefur verið 2-4 metrar. Talsverður þaraskógur hvílir á honum á vorin og sumrin. Hæð gufuketils niður á botn, eða gólf flaksins er um það bil 4 metrar.

Hægra megin við gufuketillinn, um 2-3 metra frá á honum, í sandinum, liggja tveir nokkuð stórir hlutir. Mögulega úr gufukatlinum. Annar hluturinn er holóttur að innan. Hann gæti hafa verið hluti af eða úr háfinum, hann er það stór og gatið það stórt að kafari getur synt í gegnum hann.

Milli gufuketils og þessara hluta eru nokkrir þekkjanlegir smáhlutir, eins og krani úr messing. Liggur hann einn og sér ásamt flönsum, skrúfur sem hafa haldið honum föstum hafa eyðst í burtu með tímanum. Pípur úr messing og kopar eru víða þarna í kring, en það nokkuð eðlilegt í kringum gufuketil og vélina. Rétt undir gufukatlinum, stjórnborðsmeginn, má sjá kýrauga ásamt festihring úr messing. Voru þessir hlutir orðnir talsvert steinmyndaðir. Óþekktur hlutur úr messing, liggur hjá kýrauganu. Þar rétt hjá var einnig annar krani úr kopar, lítill að stærð.

Milli tveggja stóru hlutanna úr gufukatlinum mátti sjá postulín, tvo diska og eina súpuskál. Diskarnir eru sjáanlega brotnir og eru nokkuð fastir við flakið. En steinmyndun hefur valdið því ásamt hlutum sem hefur fallið niður á þá og eru þeir huldir að hluta til. Súpuskálin liggur á hvolfi, svo merkingar á henni eru sýnilegar. Greina mátti hvar súpuskálin hafði verið framleidd og af hvaða fyrirtæki. Virðist hún ekki vera eins föst eins og diskarnir en þörf er á sérhæfðum verkfærum til að losa hana og mikla vandvirkni ef möguleiki á að losa hana án þess að hún brotni.

Lengra stjórnborðsmegin út frá þessum stóru hlutum úr gufukatlinum hefur byrðingurinn fallið niður á sjávarbotninn. Á þessum byrðingi mátti sjá tvö kýraugu, eitt liggur fast í byrðingnum, enn með glerið heilt. Þar rétt hjá var kýrauga, alveg laust, þar sem skrúfur sem heldu því föstu höfðu með tímanum eyðst í burtu. Kýrauga þetta var án glers.

Á þessum hluta byrðings mátti sjá enn einn af 8 björgunagálgum (bátsuglum) skipsins. Liggur efsti hluti þess ofan í sandi en neðri hlutinn er enn fastur við byrðinginn sem hefur fallið niður á botn.

Farmlestin, fyrir framan gufuketil

Svæðið, flöturinn fyrir framan gufuketilinn, lestin, er víða mikið brotin og opið niður á sjávarbotn. Stórgrýti standa einnig upp úr gólfinu, kjölnum. Byrðingurinn bakborðmeginn hefur lagst upp að skerinu. Byrðingur stjórnborðsmeginn liggur á sjávarbotninum hægra meginn við flakið. Hann er að miklu leyti grafinn í sand, brot úr byrðingnum standa þó enn uppi.

Stjórnborðsmeginn, inn á milli grindanna (bandanna) var að sjá koparhaldfang. Það var laust. Þar hjá á gólfinu utan í byrðingnum að utanverðu lá laust kýrauga úr kopar, án glers. Á byrðingnum, stjórnborðsmeginn, sem grafinn var í sand sást glitta í kýrauga, að innanverðu. Kýraugað var án glers.

Á svæði farmlestarinnar mátti sjá hluta af fram-mastrinu (fokku-mastur) og fæti/festingu hennar. Frammasturið var höggvin/söguð niður á tíma strandsins, þannig aðeins hluti hennar er til staðar. Það lá ofan á hlutum þarna í kring en það hefur lítið verið skoðað.

Skammt frá framsiglunni er hjól en hlutverk þess er óþekkt. Þar fyrir ofan var fjögurra blaða skrúfa, sjálfsagt varaskrúfa skipsins eða hluti af farmi skipsins. Skrúfa þessi var líklega úr stáli.  Hún er nokkuð ógreinileg þar sem þessi hluti flaksins er oft hulinn gróðri og lítt verið skoðað.

Stjórnborðsmegin í sandinum liggja sjálfsagt brot/munir úr flakinu. Sést hefur í nokkurra tuga metra fjarlægð frá meginhluta flaksins búta úr flakinu sem standa upp úr sandinum. Þeir hlutar eru óþekktir en lítið hefur svæðið verið kannað með þetta í huga.

Teikning af flaki, og brakasvæði Phönix. Ragnar Edvardsson mældi flakið upp og teiknaði þessa mynd.

Stefnið

Fyrir framan farmlestina liggur sjálfsagt stefnið, ofan á skerinu, en það hefur lítið verið skoðað og þar af margt ókannað. 

Sést hafa stál/þil plötur sem hafa legið frá farmlestinni og upp á skerið. Á þessu svæði er talsverður og þéttur þaraskógur sem hefur gert sjónskoðun takmarkaða og tímafreka. Akkeri, akkerisvindur og keðjur hafa enn ekki sést svo dæmi séu tekin.

Gera má ráð fyrir að stefnið sé mikið brotið, jafnvel dreift. Sá möguleiki er einnig fyrir hendi að hluti stefnisins liggi eitthvað aðeins frá megin hluta flaksins.

Stjórnborðsmeginn, aðeins austan meginn við „stefnið“ er lítil röst/gjá í skerinu. Í einni köfunni komu í ljós bútar og munir úr flakinu. Meðal annars koparhnúðar sem hafa verið notaðar sem festingar á grindverki skipsins.

Samantekt:

Síðan flakið af Phönix fannst, 2009, þá hefur verið kafað 60 sínnum niður á það. Þær kafanir hafa varað í alls 2428 min eða 40,5 klst. Þetta er ekki allt vinnukafanir því margar af þessum köfunum hafa eingöngu verið til að kanna og skoða.

Fornleifafræðingurinn Dr. Ragnar Edvardsson að teikna upp flak póstskipsins Phönix (Mynd Arnar Þór Egilsson)